VADEMECUM PŁODNOŚCI

NIEPŁODNOŚĆ

Niepłodność to najczęściej problem, który poddaje się leczeniu. Mówimy o niej wówczas, gdy ciąża nie pojawia się w ciągu roku regularnego współżycia przez parę bez stosowania środków antykoncepcyjnych. Niepłodność może być spowodowana wieloma różnymi czynnikami, np. niewłaściwą gospodarką hormonalną, nieznajomością cyklu miesiączkowego kobiety, zażywaniem używek, przebytymi infekcjami narządów rodnych, chorobami przewlekłymi (cukrzyca, otyłość, choroby nerek, nadciśnienie tętnicze) czy endometriozą itp. Bardzo często przyczyną niepłodności jest prowadzenie niezdrowego stylu życia. Mowa tu o złym odżywianiu, długotrwałym stresie, braku ruchu czy paleniu papierosów. Wymienione czynniki mają negatywny wpływ zarówno na fizjologie cyklu kobiety, jak i na jakość nasienia u mężczyzny.

BEZPŁODNOŚĆ

O bezpłodności mówimy wtedy, kiedy jest się niezdolnym do spłodzenia potomstwa. Taki stan wynika u m.in. z braku lub niedorozwoju narządów płciowych, trwałych komplikacji po chorobach przebytych w dzieciństwie, w tym nowotworowych lub mechanicznych urazach narządów płciowych. Może być spowodowany rozległą operacją lub wypadkiem, w wyniku których dochodzi do uszkodzenia lub utraty narządów płciowych (np. usunięcie jajników, usunięcie macicy, utrata jąder itp.). Niestety, nie ma wówczas możliwości leczenia przyczyn braku potomstwa.

CYKL OWULACYJNY (MIESIĄCZKOWY)

Cykl miesiączkowy występuje u kobiet dojrzałych płciowo. Według podręczników ginekologicznych trwa przeciętnie 28 dni, natomiast każda z kobiet ma swoją urodzę cyklu i długość może wynosić od 20 do 50-60 dni . Cykl miesiączkowy to następujące w określonych fazach zmiany w organizmie kobiety, przygotowujące organizm do zapłodnienia komórki jajowej. Występowanie cyklu miesiączkowego jest kontrolowane przez żeńskie hormony płciowe produkowane przez jajniki — głównie estrogeny i progesteron.

MIESIĄCZKA (MENSTRUACJA)

Cykl miesiączkowy rozpoczyna się w pierwszym dniu obfitego krwawienia (miesiączki, menstruacji). Brązowe plamienia zaliczamy jeszcze do poprzedniego cyklu. Odnotowuje się wtedy najniższy poziom estrogenów i progesteronu. Wewnętrzna wyściółka macicy (endometrium) złuszcza się i zostaje wydalona z ciała kobiety przez pochwę. Proces ten trwa od 3 do 7 dni.

FAZA FILIKULARNA

Faza folikularna zwana również przedowulacyjną, lub niskich temperatur, następująca po miesiączce, charakteryzuje się wzrostem poziomu estrogenów które sprawiają, że endometrium zaczyna być odbudowywane. Estrogeny wydzielane przez komórki ziarniste w pęcherzyku owulacyjnym napędzają się samoistnie do wzrostu, aby przygotować pęcherzyk do pęknięcia i uwolnienia komórki jajowej. Cały proces jest zapoczątkowywany i kontrolowany przez mózg, a dokładnie hormony przysadkowe FSH, a następnie LH.

OWULACJA

Moment, w którym dojrzewająca w pęcherzyku komórka jajowa zostaje uwolniona i jest wsysana do jajowodu przez jego strzępki. Następuje to na skutek wciąż wzrastającego poziomu estrogenów , a także wysokiego poziomu hormonu LH i wzrastającego poziomu progesteronu. Jeśli w pobliżu znajduje się sperma, czyli płyn zawierający męskie komórki rozrodcze, to komórka jajowa zostanie zapłodniona, a po wędrówce przez jajowody trwającym około 5-7 dni, zarodek ludzki zagnieździ się w narosłym endometrium i będzie kontynuować intensywny rozwój nowego człowieka.  

FAZA LUTEALNA

Jest to faza cyklu miesiączkowego występująca po owulacji, w trakcie której wzrasta poziom progesteronu, natomiast poziom estrogenów spada. Faza ta zwana jest również poowulacyjną lub wysokich temperatur. Zadaniem progesteronu jest pogrubić błonę śluzową macicy tak, aby gdy dojdzie do zapłodnienia komórki jajowej, zarodek ludzki na etapie blastocysty będzie mógł się do niej zagnieździć i dalej rozwijać. Oczywiście jeśli dojdzie do zapłodnienia. Progesteron osiąga najwyższy poziom tydzień przed kolejną miesiączką. Następnie, jeśli komórka jajowa nie została zapłodniona, poziom progesteronu spada około 12-14 dni poźniej, wysyłając ciału sygnał, aby rozpoczęło proces złuszczania się błony śluzowej macicy. To wtedy dziewczęta i kobiety zaczynają odczuwać huśtawki nastrojów, zwiększony apetyt i skurcze związane z ZNP, czyli zespołem napięcia przedmiesiączkowego.

ESTROGENY

Estrogeny są hormonami produkowanymi przede wszystkim w rozwijającym się w jajnikach pęcherzyku owulacyjnym zwanym pęcherzykiem Graafa, w ciałku żółtym i w okresie ciąży – w łożysku. Produkcję tych hormonów w jajnikach stymuluje hormon folikulostymulina FSH. Niektóre estrogeny produkowane są w mniejszych ilościach również w innych tkankach, między innymi w wątrobie, nadnerczach, endometrium czy w piersiach. Estrogeny produkowane są również przez nasze, oswojone bakterie w mikrobiomie w pochwie i jelitach. Te drugorzędne źródła naturalnego estrogenu mają ogromne znaczenie dla kobiet, które przeszły menopauzę. Poziom jednego z estrogenów – estradiolu waha się w różnych fazach cyklu menstruacyjnego, a najwyższą wartość uzyskuje tuż przed owulacją. To dzięki estrogenom przed owulacją stajemy się ponętne dla płci przeciwnej. Estrogeny odpowiedzialne są w cyklu miesiączkowym za odbudowanie śluzówki macicy po miesiączce, przygotowują organizm kobiety na owulację – obniżają podstawową spoczynkową temperaturę ciała, otwierają szyjkę macicy, zmieniają śluz szyjkowy z gęstego na płynny.

JAJNIKI

Jajniki to para niepozornych narządów wielkości śliwki, które mają ogromny wpływ na organizm kobiety. Od ich sprawności zależy nie tylko gospodarka hormonalna, ale także praca serca i jakość życia seksualnego. Znajdują się po obu stronach miednicy w tzw. dołkach jajnikowych wewnątrz jamy otrzewnowej. Jajniki są narządem rozrodczym i odpowiednikiem męskich jąder. Produkują hormony i to w nich przechowywane są i dojrzewają komórki jajowe.

PĘCHERZYK GRAAFA

Pęcherzyk Graffa to pęcherzyk jajnikowy będący w ostatniej fazie rozwoju tuż przed owulacją dlatego nazywany jest również pęcherzykiem owulacyjnym. Spełnia bardzo ważną rolę podczas cyklu miesiączkowego u kobiety. Na początku cyklu dojrzewa kilkanaście pęcherzyków w jajnikach, a spośród nich wyodrębni się ten dominujący o nazwie Graafa. Żeby powstał pęcherzyk Graafa, pęcherzyk jajnikowy pierwotny musi przeistoczyć się w pęcherzyk jajnikowy wzrastający, a ten w pęcherzyk jajnikowy dojrzewający. Intensywny wzrost pęcherzyka jajnikowego trwa około dwóch tygodni, natomiast jego dojrzewanie w świetle najnowszych badań, zaczyna się około rok wcześniej. Mniej więcej w połowie cyklu miesiączkowego, pod wpływem hormonu luteinizującego LH, następuje wzbudzenie kaskady prowadzącej do pękniecia pęcherzyka. To właśnie on pod wpływem hormonów, a w szczególności progesteronu uwolni komórkę jajową, która przez około 8 godzin będzie gotowa do zapłodnienia. Pęcherzyk Graafa jest niezwykłą konstrukcją składającą się z 16 rodzajów komórek wypełnionym płynem pęcherzykowym z dojrzałą do zapłodnienia komórką jajową  wewnątrz. Po uwolnieniu komórki jajowej pęknięty pęcherzyk Graafa przekształca się w tymczasowy gruczoł dokrewny ciałko żółte. Uwolniona komórka jajowa trafia do jajowodu. W tej postaci będzie trwał do zapłodnienia. Jeśli dojdzie w tym czasie do zapłodnienia komórki jajowej, pęcherzyk Graafa staje się ciałkiem żółtym ciążowym. Kiedy natomiast komórka jajowa nie zostanie zapłodniona przez żadnego plemnika, pęcherzyk Graafa przeistacza się w ciałko białawe, które funkcjonuje około dwóch tygodni, a potem w sposób zaprogramowany obumiera i przestaje produkować hormony. Wówczas następuje krwawienie miesięczne, oznaczające złuszczanie błony śluzowej macicy, co zaczyna nowy cykl menstruacyjny.

CIAŁKO ŻÓŁTE

Ciałko żółte powstaje w organizmie kobiety z chwilą uwolnienia komórki jajowej z jajnika. Głównym zadaniem ciałka żółtego jest wytwarzanie progesteronu i estrogenów. Ma ono także wielki wpływ na zapłodnienie komórki jajowej i zagnieżdżenie się zarodka ludzkiego w jamie macicy oraz na prawidłowy przebieg i utrzymanie ciąży, a także rozwój dziecka. W rzeczywistości jest tymczasowym gruczołem dokrewnym, który oprócz progesteronu wytwarza także inne hormony ważne dla zapłodnienia i utrzymania ciąży. W każdym cyklu miesięcznym po owulacji, czyli po uwolnieniu się komórki jajowej, tworzy się na nowo, a powstaje z resztek pękniętego pęcherzyka jajnikowego.

PROGESTERON

Nazwa progesteronu wiąże się z najważniejszą funkcją tego hormonu – działaniem prociążowym (z łaciny pro gestationem – dla utrzymania ciąży). Progesteron jest produkowany przez ciałko żółte w jajnikach, korę nadnerczy, a w czasie ciąży od 12 tygodnia wyłącznie przez łożysko. Jego podstawowym zadaniem jest przygotowanie warunków do zapłodnienia komórki jajowej przez plemnik oraz zapewnienie wraz z innymi hormonami, głównie estrogenami za utrzymanie ciąży i prawidłowy rozwój dziecka w łonie mamy. Progesteron przygotowuje błonę śluzową do implantacji zarodka ludzkiego, moduluje komórki układu immunologicznego by były one opiekuńcze dla nowo poczętego dziecka, a także przyczynia się do zmian w gruczołach piersiowych, by za 9 miesięcy mama mogła karmić swoje dziecko piersią. Poziom progesteronu w cyklu miesiączkowym rośnie po owulacji i przekłada się na wzrost podstawowej, spoczynkowej temperatury ciała, gwałtowne zamknięcie szyjki macicy, i zaczopowanie jej gęstym śluzem, a jeżeli chodzi o samopoczucie kobiety, to powoduje jej płaczliwość. Warto dodać, że niewielka ilość progesteronu występuje również u mężczyzn, gdyż pewna część hormonu produkowana jest także przez jądra.

HORMON LUTEIZUJĄCY

Hormon luteinizujący (LH, lutropina, hormon związany z funkcjonowaniem ciałka żółtego) to hormon, który wydzielany jest przez przysadkę mózgową, a jego stężenie w organizmie nie jest stałe, zmienia się nie tylko z wiekiem, ale także w trakcie trwania cyklu menstruacyjnego. Szczyt wydzielania LH przypada na okres około dobę przed owulacją, w związku z tym oznaczenie tego hormonu może być dość dobrym narzędziem do monitorowania owulacji. Znaczenie LH sprowadza się nie tylko do niepłodności, ale także szerszej diagnostyki w kierunku takich chorób jak niedoczynność przysadki, gruczolak przysadki czy niedoczynność gonad. U kobiet bierze udział w powstaniu ciałka żółtego, a także podtrzymuje jego funkcję wydzielniczą. Natomiast u mężczyzn LH pobudza syntezę testosteronu w jądrach.

FAZA NIEPŁODNOŚCI PRZEDOWOLACYJNEJ (WZGLĘDNEJ)

Faza niepłodności najczęściej występująca w ciągu pierwszych sześciu-ośmiu dni cyklu, którą każda kobieta wyznacza indywidualnie według reguł metody Rötzera. Skuteczność praktyczna odłożenia poczęcia dziecka w tym okresie wynosi 99,99%. Można ją wyznaczyć na podstawie wiedzy o poprzednich cyklach bądź na podstawie objawów płodności. W metodzie Rötzera istnieje pięć reguł wyznaczania długości tego czasu, i można je poznać na kursie stacjonarnym bądź online`owym metody, z e-kursu internetowego bądź z książki „Sztuka Planowania Rodziny” Jozefa Rötzera. Obserwację cyklu można prowadzić w systemie INERcycle.org.

FAZA NIEPŁODNOŚCI POOWULACYJNEJ (BEZWZGLĘDNEJ)

Faza niepłodności bezwzględnej występuje od trzeciego/czwartego dnia wyższej temperatury po dniu szczytu objawu śluzu  i trwa zazwyczaj 10-12 dni. Skuteczność praktyczna odłożenia poczęcia dziecka w tym czasie wynosi 100%, ponieważ faza ta występuje już po owulacji. By nauczyć się wyznaczenia początku fazy niepłodności bezwzględnej najlepiej uczestniczyć w  kursie stacjonarnym bądź online`owym metody, z e-kursu internetowego bądź z książki „Sztuka Planowania Rodziny” Jozefa Rötzera. Obserwację cyklu można prowadzić w systemie INERcycle.org.

OKIENKO PŁODNOŚCI I ZAWĘŻONE OKIENKO PŁODNOŚCI

Okienko płodności oznacza cały okres potencjalnej płodności w ciągu cyklu miesiączkowego, a zawężone okienko dni możliwej owulacji, którą określa się na podstawie samoobserwacji biomarkerów płodności prowadzonej przez parę, w trakcie których istnieje możliwość poczęcia dziecka. Najczęściej para wyznacza ten czas na podstawie obserwacji śluzu szyjkowego i pomiarów podstawowej spoczynkowej temperatury ciała. Można określić również ten czas prowadząc samoobserwację zmian w szyjce macicy. Według badań Profesora Rötzera na 100% par starających się o poczęcie dziecka, które znają swoje zawężone okienko płodności i również w trakcie jego trwania współżyją, 95% z nich doczekuje się poczęcia do roku współżycia. By nauczyć się określać okienko płodności najlepiej uczestniczyć w  kursie stacjonarnym bądź online`owym metody, z e-kursu internetowego bądź z książki „Sztuka Planowania Rodziny” Jozefa Rötzera. Obserwację cyklu można prowadzić w systemie INERcycle.org.

MENOPAUZA

Menopauza to fachowa nazwa ostatniej miesiączki w życiu kobiety. Jej próg wyznacza data ostatniego krwawienia. Menopauza i poprzedzające ją klimakterium (zwane też przekwitaniem) nadchodzi, gdy jajniki starzeją się i stopniowo przestają reagować na hormon FSH wydzielany przez przysadkę mózgową. Kobieta po menopauzie nie może już zajść w ciążę naturalną.

Źródła Finansowania